Vraag

Wat is juist: De datum staat boven aan de brief of De datum staat bovenaan de brief?

Antwoord

Juist is De datum staat bovenaan de brief. Hetzelfde geldt voor onderaan de brief. Bovenaan en onderaan zijn hier gebruikt als voorzetsels.

Toelichting

Tussen een bijwoord en een voorzetsel komt gewoonlijk een spatie als erna een zelfstandignaamwoordgroep (zoals de kast, de fiets) volgt waarmee het voorzetsel (in, op) een geheel vormt.

(1a) De nette kleren liggen boven in de kast.

(2a) Zijn vriendin zat achter op de fiets.

(3a) De watertoren staat midden in het veld.

De reden hiervoor is dat in de kast, op de fiets enzovoort voorzetselgroepen zijn, en dat het bijwoord (bijvoorbeeld boven, achter) daar een specificatie bij vormt: het bijwoord kan hier worden weggelaten zonder dat de zin ongrammaticaal wordt.

(1b) De nette kleren liggen in de kast.

(2b) Zijn vriendin zat op de fiets.

(3b) De watertoren staat in het veld.

Volgens het hierboven beschreven principe kunnen ook de combinaties boven + aan, onder + aan, achter + aan,  voor + aan, boven + op en onder + op los geschreven worden als het eerste deel weggelaten kan worden (zie de (a)-zinnen hieronder). Toch is in deze gevallen de schrijfwijze aan elkaar ook correct: bovenaan, onderaan, achteraan, vooraan, bovenop en onderop kunnen in hun geheel ook altijd als voorzetsels gebruikt worden (zie de (b)-zinnen). Er is geen betekenisverschil tussen de schrijfwijze aaneen en die in losse woorden.

(4a) De vlag hangt boven aan de mast.

(4b) De vlag hangt bovenaan de mast.

(5a) Er was een defect achter aan de linkervleugel.

(5b) Er was een defect achteraan de linkervleugel.

(6a) Leg het boek boven op de stapel.

(6b) Leg het boek bovenop de stapel.

(7a) Ik heb mijn lievelingstrui onder op de stapel gevonden.

(7b) Ik heb mijn lievelingstrui onderop de stapel gevonden.

In sommige zinnen kunnen bovenaan, onderaan, achteraan, vooraan en bovenop alleen maar als voorzetsel gebruikt worden en moeten ze dus aaneengeschreven worden. Dat is het geval als het eerste deel (boven, achter enzovoort) niet weggelaten kan worden. In De datum staat bovenaan de brief, bijvoorbeeld, kan boven niet worden weggelaten: De datum staat aan de brief is geen goede zin. Ook in zin (8), (9), 10) en (11) is de schrijfwijze in twee woorden om die reden niet correct. In zin (10) en (11) heeft bovenop een figuurlijke betekenis.

(8) De nummers stonden onderaan de bladzijde.

(9) Achteraan dit dossier kunt u de bijlagen vinden.

(10) U krijgt nog een bonus bovenop de energiepremie.

(11) Bovenop de bestaande maatregelen moesten extra maatregelen genomen worden.

Bijzonderheid

Bovenaan, achteraan, bovenin enzovoort kunnen ook als bijwoorden van plaats gebruikt worden; ze vormen dan op zichzelf een zinsdeel.

(12) De datum staat bovenaan.

(13) De nette kleren lagen bovenin.

(14) Zijn vriendin zat achterop.

(15) Het rapport ligt bovenop.

Bijwoorden als bovenaan en achterin kunnen daarnaast ook gecombineerd worden met voorzetselgroepen als op de pagina of in de kast. Ze fungeren dan als nadere bepaling bij de plaatsbepaling die erop volgt.

(16) De datum staat bovenaan op de pagina.

(17) Het fotoalbum lag achterin in de kast.

Zie ook

Woordgroep of samenstelling? (Leidraad 6.8)

Vlakbij / vlak bij de school
Voor in (kunstgras – de tuin)

Naslagwerken

Woordenlijst (2015); Grote Van Dale (2022)