Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Komma bij beperkende en uitbreidende bijvoeglijke bijzinnen

Vraag

Komt er een komma na scholieren in de zin De scholieren(,) die hun huiswerk niet deden, kregen straf?

Antwoord

Of er wel of niet een komma moet staan, hangt af van de betekenis van de zin. Staat er een komma na scholieren, dan drukt de zin uit dat alle scholieren hun huiswerk niet deden en daarom straf kregen. Staat er geen komma na scholieren, dan drukt de zin uit dat sommige scholieren (maar niet alle) hun huiswerk niet gedaan hebben en dat alleen deze scholieren straf kregen.

Toelichting

De regel voor het gebruik van komma's bij bijvoeglijke bijzinnen luidt: plaats een komma voor uitbreidende bijzinnen, maar niet voor beperkende bijzinnen. Een uitbreidende bijzin voegt extra, soms weglaatbare informatie toe. Een beperkende bijzin is nooit weglaatbaar en specificeert ('beperkt') de betekenis van het antecedent.

Enkele voorbeelden:

(1) De journalisten, die de verklaring niet ondertekend hadden, werden opgepakt. (uitbreidend)

(2) De journalisten die de verklaring niet ondertekend hadden, werden opgepakt. (beperkend)

(3) De verpakkingen, die niet hergebruikt kunnen worden, gaan de vuilnisbak in. (uitbreidend)

(4) De verpakkingen die niet hergebruikt kunnen worden, gaan de vuilnisbak in. (beperkend)

Zin 1 deelt over een (niet nader gespecificeerd) aantal journalisten mee dat ze gearresteerd werden; zin 2 geeft aan dat alleen die journalisten opgepakt werden die de verklaring niet ondertekend hadden. Zin 3 drukt uit dat een aantal verpakkingen (blijkbaar alle verpakkingen waarvan sprake is) de vuilnisbak ingaan; in zin 4 zijn het slechts de niet-herbruikbare verpakkingen (en geen andere) die de vuilnisbak ingaan.

Om te beoordelen of je met een uitbreidende of beperkende bijzin te maken hebt, kun je nagaan of de bijzin kan worden weggelaten. Als dat zo is, dan betreft het immers extra, 'uitbreidende' informatie. In dat geval is een komma aan het begin van de bijzin vereist. Als de bijzin niet kan worden gemist zonder dat de betekenis van de zin ingrijpend verandert, dan betreft het een beperkende bijzin, zonder komma aan het begin.

Een uitbreidende bijzin is ook te herkennen aan de rust die te horen is bij het hardop lezen. Bij een beperkende bijzin is er geen sprake van een dergelijke rust, en wordt dus ook geen komma geplaatst.

Na een bijvoeglijke bijzin, of die nu uitbreidend is of beperkend, komt altijd een komma.

Zie ook

Als / zoals
Een van de collega's die komt / komen
Komma na een bijwoordelijke beknopte bijzin
Komma na eerste zinsdeel
Komma tussen hoofdzin en bijzin bij onderschikkende voegwoorden
Komma tussen twee werkwoordsvormen
Komma voor en na een bijvoeglijke beknopte bijzin

Naslagwerken

Handboek Verzorgd Nederlands (1996), p. 136; ANS (1997), p. 859-860 of online via de E-ANS; Stijlboek De Standaard (1997), p. 248; Redactiewijzer (1997), p. 123, Schrijfwijzer (1995), 195-196; Stijlboek Volkskrant (1992), p.31; Alles over leestekens (1997), p. 17-20; De Taalgids (1999), p. 214-215; Taalboek Nederlands (1997), p. 225-226 en 353-354