Vraag

Wat is het verschil tussen de mens en het mens?

Antwoord

Mens komt meestal als de-woord voor, in de betekenis ‘de mens als soort’ of ‘persoon’. Het mens wordt meestal gebruikt om een ‘vrouwelijke persoon’ aan te duiden en heeft vaak – maar niet noodzakelijk – een minachtende of medelijdende bijklank. In Nederland komt het mens af en toe ook voor als het gaat om een ‘bepaald soort persoon’, bijvoorbeeld iemand met een bepaalde eigenschap, bezigheid of hobby. De mens is in die betekenis wel veel gebruikelijker.

Toelichting

Het woord mens wordt meestal als de-woord gebruikt, in de betekenis ‘de mens als soort, menselijk wezen, homo sapiens’ of ‘persoon’. Dat geldt ook voor -mens in samenstellingen, zoals stadsmens, avondmens, gevoelsmens, gezelligheidsmens en beleidsmens. Om naar een enkelvoudig de-woord te verwijzen, wordt in een betrekkelijke bijzin die gebruikt (zoals in zin 3a).

(1) Het is nog afwachten of het medicijn bij de mens geen bijwerkingen veroorzaakt.

(2) In zijn geval is er geen verschil tussen de zanger en de mens.

(3a) School moet een veilige omgeving zijn, waar een leerling zich kan ontwikkelen tot een mens die zich kan handhaven in de maatschappij.

(4a) De afgelopen jaren heb ik de natuurmens in mij ontdekt.

(5a) Ayrton Senna was de gevoelsmens en het ultieme natuurtalent, Alain Prost de rationalist met als bijnaam ‘Le Professeur’.

In de betekenis ‘persoon’ kan mens, of een samenstelling met -mens, ook als het-woord gebruikt worden. Gewoonlijk wordt er dan een vrouw mee aangeduid. Het woord wordt dan vaak in minachtende of medelijdende zin gebruikt, maar een positieve betekenis (zoals in zin 10) is ook mogelijk. Om naar een enkelvoudig het-woord te verwijzen, wordt als aanwijzend voornaamwoord dat (of dit) (zin 6, 7 en 10) en in een betrekkelijke bijzin (zin 8) dat gebruikt.

(6) Van welke planeet is dat mens gedonderd als ze zo’n domme uitspraak doet?

(7) Hij moest niets van dat natuurmens met haar vegetarische maaltijden weten.

(8) Zo’n mens dat zich de hele tijd met alles moeit, wil je toch niet als schoonmoeder!

(9) Het arme mens heeft wel heel veel tegenslag gehad de laatste jaren!

(10) Wauw zeg, dat mens weet van aanpakken! Ik ben fan!

In Nederland komt mens soms ook wel voor als het-woord in de betekenis ‘bepaald soort persoon’. Het gaat dan bijvoorbeeld om mensen met een bepaalde eigenschap, bezigheid of hobby. Dit gebruik komt vooral voor bij samenstellingen met -mens (zin 4b en 5b), zoals stadsmens, avondmens, gevoelsmens enzovoort, en bij combinaties van mens en een bijvoeglijke bijzin (zin 3b). In België is dit gebruik nagenoeg onbekend en ook in Nederland is de mens in deze gevallen veel gebruikelijker.

(3b) School moet een veilige omgeving zijn, waar een leerling zich kan ontwikkelen tot een mens dat zich kan handhaven in de maatschappij.

(4b) De afgelopen jaren heb ik het natuurmens in mij ontdekt.

(5b) Ayrton Senna was het gevoelsmens en het ultieme natuurtalent, Alain Prost de rationalist met als bijnaam ‘Le Professeur’.

Bijzonderheid

Jongmens is altijd een het-woord. Het is een archaïsch woord dat ‘jeugdige man, jongeling’ betekent.

Zie ook

Elk / elke mens, ieder / iedere mens

Naslagwerken

ANS: Betekeniscategorieën