Taaladvies.net
Dansen naar de / het pijpen van
Vraag
Luidt de uitdrukking dansen naar de pijpen van iemand of dansen naar het pijpen van iemand?
Antwoord
Beide vormen zijn mogelijk.
Toelichting
Het woord pijpen in de uitdrukking naar iemands pijpen dansen kan zowel een meervoudsvorm van het zelfstandig naamwoord pijp ('fluit') zijn, als een als zelfstandig naamwoord gebruikte infinitief pijpen ('fluiten'). Bijgevolg kun je in dansen naar de/het pijpen van iemand zowel het lidwoord de als het gebruiken.
De uitdrukking is gebruikelijk sinds de zestiende eeuw. Van het begin af kwamen de twee mogelijkheden naast elkaar voor. Overigens werd pijp vroeger ook vaak in het enkelvoud gebruikt. De oudste voorbeeldzin die Stoett (1943) vermeldt, dateert van 1495: nader pipen salmen dansen. Daarin is pipen een datief enkelvoud van het zelfstandig naamwoord pipe. De meervoudsvorm is mogelijk ontstaan uit deze datiefvorm, of door verwarring met de werkwoordsvorm.
De uitdrukking bestaat ook in andere talen. Het Duits maakt gebruik van de enkelvoudige zelfstandige naamwoorden Pfeife of Geige: nach jemandes Pfeife/Geige tanzen. In het Engels komt de uitdrukking met de zelfstandige werkwoordsvorm piping voor, maar ook met de zelfstandige naamwoorden pipe, whistle of tune(s): dance to someone's piping/pipe/whistle/tune(s).
Bijzonderheid
Volgens het WNT (1882-1998) en het Van Dale Idioomwoordenboek (1999) komt de uitdrukking zelf niet uit de bijbel, maar het beeld wel. In Mattheus (II:16-17) zegt Jezus: 'Doch waarbij zal Ik dit geslacht vergelijken? Het is gelijk aan de kinderkens, die (...) zeggen: Wij hebben u op de fluit gespeeld, en gij hebt niet gedanst; wij hebben u klaagliederen gezongen, en gij hebt niet geweend.'
Zie ook
Naslagwerken
Van Dale Duits-Nederlands (2002); Van Dale Engels-Nederlands (1998)
| WNT |
onder pijp: Naar iemands pijp dansen (soms ook, door verwarring met het eveneens gewone naar iemands pijpen dansen (zie bij PIJPEN, I), met het znw. in het mv.) onder pijpen: Naar iemands pijpen dansen (...) Daarnaast naar iemands pijp (ook in het mv. pijpen) dansen; verg. bij PIJP, I, 1, b). |
| Grote Van Dale (1995) |
onder pijp: fluit-, (uitdr.) naar iemands pijpen dansen (oorspr. is dit het ww. 'pijpen'), iemands wil in ieder opzicht volgen onder pijpen: op de fluit blazen (...) (uitdr.) naar iemands pijpen dansen, iemands wil in ieder opzicht volgen; (uitdr.) (ook wel met 'de') naar de pijpen dansen van - |
| Grote Van Dale (1999) |
onder pijp: (uitdr., veroud.) naar iemands pijp dansen, naar iemands pijpen dansen onder pijpen: op de fluit blazen (...) (uitdr.) naar iemands pijpen dansen, iemands wil in ieder opzicht volgen; (uitdr.) (ook wel met 'de') naar de pijpen dansen van -, vergelijk: pijp (1) |
| Grote Van Dale (2005) |
onder pijp: (veroud.) naar iemands pijp dansen, naar iemands pijpen (1) dansen onder pijpen: op de fluit blazen (...) naar iemands pijpen dansen; dansen naar het pijpen van -, iemands wil in ieder opzicht volgen; (ook wel met 'de') dansen naar de pijpenvan -, vergelijk: pijp (1) |
| Grote Koenen (1986) | naar iems ~ dansen dansen op de wijs die een ander voorfluit; alles doen wat iems gril of luim hem ingeeft; dus: naar het (niet: de) ~ van iem dansen |
| Harrebomée (1858-1863) |
onder pijp: Hij moet naar zijne pijpen dansen. |
| Stoett (1943) | Naar iemands pijp(en) dansen (...) Uit al deze voorbeelden blijkt overtuigend, dat men in 'pijpen' evengoed het meerv. van het znw. kan zien, als de onbepaalde wijs van het werkwoord; beide opvattingen golden vroeger, en ook thans is het niet uit te maken, welke van beide bedoeld wordt, ofschoon men vrij algemeen er den infinitief in gevoelt. |
| Van Dale Idioomwoordenboek (1999) | naar iemands pijpen dansen (...) Pijpen betekent hier 'op de fluit spelen'. |
| Prisma Stijlboek (1993), p. 151 | pijpen: is een ww dat als zn gebruikt is in de uitdr. naar iemands pijpen dansen alles doen wat iemand wil. Opm.: Oorspr. betekent pijpen fluiten (denk aan de tamboers en pijpers bij de Koninklijke Marine, die kleine dwarsfluiten bespelen); naar iemands gepijp of gefluit dansen is dus: dansen op de maat van het wijsje dat iemand fluit, d.w.z. alles doen wat iemand wil, toegeven aan iemands grillen. Vandaar dat het fout is te zeggen (bijv.): Ik pieker er niet over naar [de] pijpen van Jan te dansen, het is immers het pijpen = het gepijp, het gefluit. [Wat tussen rechte haken staat, is onjuist, verwerpelijk, fout.] |
| ABN-gids (1996), p. 272 | pijpen: dansen naar de pijpen van, het [de moet worden vervangen door het] |
