Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Zowel de politie als de brandweer zijn / is ter plaatse

Vraag

Is het Zowel de politie als de brandweer zijn ter plaatse of Zowel de politie als de brandweer is ter plaatse?

Antwoord

Het is in het algemeen aan te bevelen in zinnen met zowel ... als ... de enkelvoudsvorm van het werkwoord te gebruiken: Zowel de politie als de brandweer is ter plaatse. Ook de meervoudsvorm komt wel voor (Zowel de politie als de brandweer zijn ter plaatse), maar over de aanvaardbaarheid hiervan bestaat onder de taalgebruikers geen overeenstemming. Als de zin wordt gesplitst, is er geen probleem: Zowel de politie is ter plaatse als de brandweer.

Toelichting

Hoewel het onderwerp van de voorbeeldzin een nevenschikking van twee leden en dus meervoudig is, kan de persoonsvorm bij deze constructie altijd in het enkelvoud staan. Door de meervoudsbetekenis van het onderwerp zijn veel taalgebruikers geneigd in zinnen als deze ook een meervoudige persoonsvorm te gebruiken. Volgens de ANS bestaat er in het taalgebruik zelfs een duidelijke voorkeur voor het meervoud, vooral als de nevenschikking meer dan twee leden heeft.

Het gebruik van het meervoud is evenwel niet voor iedereen aanvaardbaar. Het Handboek Verzorgd Nederlands veroordeelt het als 'niet correct'. De Schrijfwijzer oordeelt minder streng, maar stelt wel voorop dat we de persoonsvorm bij voorkeur in het enkelvoud schrijven. Volgens de Schrijfwijzer is het meervoud wel noodzakelijk wanneer de delen van het onderwerp een verschillende persoonsvorm vragen, of wanneer er nog een toevoeging in het meervoud komt:

(1) Zowel mijn man als ik zijn (niet is/ben) in Indië geboren.

Het Handboek Verzorgd Nederlands raadt echter aan zinnen als deze te vermijden door bijvoorbeeld het tweede deel van de nevenschikking aan het einde van de zin te plaatsen:

(2a) Zowel ik ga bij hem op bezoek, als jij. (in plaats van Zowel ik als jij ga/gaan bij hem op bezoek.)

Het tweede lid van de nevenschikking kan overigens ook vóór het eerste lid worden geplaatst:

(2b) Zowel als jij, ga ik bij hem op bezoek.

De persoonsvorm komt bij de constructie zowel ... als ... in ieder geval in het meervoud te staan als een van de delen meervoud is, ongeacht de volgorde:

(3a) Zowel Jan zelf als zijn zusjes komen naar het feest.

(3b) Zowel zijn zusjes als Jan zelf komen naar het feest.

Zie ook

Een of meer deelnemers is / zijn uitgeschakeld
Ik of jullie ga / gaan
Jan alsmede Piet hebben / heeft dat gedaan
Jan of ik heeft / heb / hebben dat gezegd
Jan of Piet hebben / heeft dat gedaan
Niet alleen de leerlingen, maar ook de leraar kijken / kijkt uit naar het weekend
Noch Jan noch Piet hebben / heeft dat gedaan
Pietersen c.s hebben / heeft
Spek en eieren is lekker / spek en eieren zijn lekker
Zijn / haar (zowel hij als zij ziet - budget krimpen)
Zowel de wethouders als de burgemeester is / zijn tegen het voorstel
Zowel ... als ... als ...

Naslagwerken

Schrijfwijzer (1995), p. 107

Zowel... als (...) Een onderwerp met deze constructie is meervoudig. Toch schrijven we de persoonsvorm bij voorkeur in het enkelvoud. Zowel mijn vader als de tuinman was aanwezig. (...) Wel is het meervoud noodzakelijk wanneer de delen van het onderwerp een verschillende persoonsvorm vragen, of wanneer er nog een toevoeging in het meervoud komt. Zowel mijn moeder als ik (is/ben) zijn dol op gedichtjes van Van Alphen. Omdat zowel mijn moeder als ik liefhebbers van gedichten zijn, lezen wij elke donderdag het dagblad Trouw.

Handboek Verzorgd Nederlands (1996), p. 163

In het laatste geval individualiseren we, net als in: Zowel Jan als Marie is gekomen. Dat het bij (...) zowel... als niet gaat om een optelsom, maar om individualisering, blijkt uit het feit dat we niet samen kunnen toevoegen in een zin als (...): *Zowel Jan als Marie is/zijn samen gekomen. (...) In dag- en weekbladen kan men dagelijks vaststellen, dat journalisten over dit soort zinnen onzeker zijn. Zo vonden we in een noordelijk dagblad op dezelfde pagina de volgende zinnen: Zowel het federale leger als de Kroatische politie stuurde versterkingen. (correct) *Zowel het beursbestuur zelf als de Japanse regering hebben zich er scherp mee ingelaten. (niet correct)

Prisma Stijlboek (1993), p. 276

Zowel Jan als Piet heeft het gezien. In zo'n constructie is het ww enkelvoud, dus: Jan zowel als Piet [hebben] het gezien, hetgeen wel verklaard kan worden: 'J. en P. hebben het gezien' speelt de spreker door het hoofd. [Wat tussen rechte haken staat, is onjuist, verwerpelijk, fout.]

Nieuw stijlboek Volkskrant (1997), p. 187-188

De constructie zowel...als krijgt een enkelvoudige werkwoordsvorm als bij beide woorden slechts één persoon of zaak wordt genoemd: Zowel Jan als Piet is ziek. Het meervoud volgt als meer personen of zaken in het geding zijn: zowel de aanhangers van Ajax als de supporters van PSV moedigden hun favorieten hartstochtelijk aan.

ANS (1997), p. 1516 of online via de E-ANS

Onderwerpsnevenschikkingen met zowel-als die enkelvoudige leden hebben, kunnen altijd met een enkelvoudige persoonsvorm verbonden worden. Als in een overeenkomstige conjunctie met en het meervoud verplicht of mogelijk is (...), is er keuze tussen enkel- en meervoud. In het taalgebruik bestaat in die gevallen een duidelijke voorkeur voor het meervoud, vooral als de nevenschikking meer dan twee leden heeft.