Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Woordspeling

Vraag

Wat is precies een woordspeling?

Antwoord

Een woordspeling is het (vaak: bewuste) gebruik van een woord of van meerdere woorden in verschillende betekenissen tegelijkertijd. Vaak wordt er een komisch effect mee beoogd.

Toelichting

Enkele voorbeelden van woordspelingen zijn ((1) t/m (4)):

(1) De duiker was diep gezonken;

(2) Word bokser: meer kans op slagen (P. de Poorter);

(3) Ik herken je niet, maar kan je wel thuis brengen (Kade Bruin);

(4) Hij was dun van haar, zij dik van hem;

De voorbeelden (1) en (2) zijn woordspelingen waarbij een lezer de letterlijke en figuurlijke betekenis van respectievelijk 'diep gezonken' en 'slagen' vrijwel onmiddellijk zal herkennen. Hij zal daarbij min of meer tegelijkertijd twee beelden voor ogen krijgen. In voorbeeld (1) een duiker die zowel diep in het water is afgedaald (= de letterlijke betekenis) als zedelijk diep gevallen is (= de figuurlijke betekenis); in voorbeeld (2) een bokser met zowel goede carrièrevooruitzichten als kans op lichamelijk letsel. De voorbeelden (3) en (4) zijn iets subtieler en eisen bij de gemiddelde lezer waarschijnlijk net iets meer inspanning om de dubbele bodem te ontdekken. Soms zijn woordspelingen doorzichtiger ((5) en (6)):

(5) Als hij niets anders te eten had, leefde Godfried van bouillon;

(6) Zegt de ene kaars tegen de andere: "Willen we vanavond samen uitgaan?"

Een enkele maal is een woordspeling zo subtiel dat niet altijd duidelijk is of alle lezers haar zullen herkennen. Misschien is het zelfs de bedoeling niet geweest van de schrijver van de volgende krantenkop om een woordspeling te gebruiken (7):

(7) Geboortebeperking in China werpt vruchten af.

Het gebruik van woordspelingen in 'serieuze' teksten is af te raden. Het komisch effect is vaak beperkt en leidt onnodig af van datgene wat u duidelijk wil maken.

Zie ook

Cliché
Eufemisme

Naslagwerken

Grote Van Dale (2005), Verschueren (1996)