Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Wanneer / als (+ tegenwoordige of toekomende tijd)

Vraag

Is het als ik vertrek of wanneer ik vertrek?

Antwoord

Beide zinnen zijn correct. De voegwoorden als en wanneer kunnen allebei gebruikt worden om een tijdsmoment of een voorwaarde uit te drukken.

Toelichting

Als en wanneer kunnen een (eenmalig of herhaald) moment in de tijd aanduiden. De betekenis is dan 'op het moment dat' of 'iedere keer dat'. Als en wanneer kunnen ook een voorwaarde uitdrukken, met de betekenis 'indien'. Het verschil tussen tijdsmoment en voorwaarde bestaat voor deze voegwoorden alleen in theorie. In de taalpraktijk kunnen als en wanneer in de genoemde betekenissen meestal door elkaar gebruikt worden. Er is wel een stijlverschil: wanneer is wat stroever en meer schrijftalig.

(1a) Hij gaat er alleen opuit als het mooi weer is.

(1b) Hij gaat er alleen opuit wanneer het mooi weer is. (schrijftaliger)

(2a) Als ik Bas zie, zal ik het hem vragen.

(2b) Wanneer ik Bas zie, zal ik het hem vragen. (schrijftaliger)

(3a) Ik kan me niet concentreren als ik slecht geslapen heb.

(3b) Ik kan me niet concentreren wanneer ik slecht geslapen heb. (schrijftaliger)

In sommige contexten worden zinnen met als toch eerder als voorwaardelijk en zinnen met wanneer als temporeel geïnterpreteerd, waardoor er een betekenisverschil kan zijn.

(4) Ik bel u nog, als u dat uitkomt. ('indien / op voorwaarde dat u dat uitkomt')
(5) Ik bel u nog, wanneer u dat uitkomt. ('op het moment dat u dat uitkomt')

Zie ook

Als je van de trap valt, (dan) ben je snel beneden
Als / of (ik zal kijken - zij er is)
Gelijk / zoals
Toen / als / wanneer (+ verleden tijd)
Wanneer nodig / wanneer dat nodig is

Naslagwerken

als
Grote Van Dale (2005) [als] III (…) 1 (ter inleiding van een bijzin van tijd) op het moment dat ('als' geeft aan dat de handeling van de hoofdzin en die van de bijzin gelijktijdig plaatsvinden, of, bij een onmiddellijke opeenvolging, als gelijktijdig worden beschouwd; wordt de gelijktijdigheid als herhaaldelijk of gewoonlijk voorkomend beschouwd, dan kan 'als' voorafgegaan worden door het bw. 'telkens')

[wanneer] 1 ter inleiding van een bijzin van tijd die een gelijktijdigheid of een als gelijktijdigheid beschouwde onmiddellijke opeenvolging uitdrukt, die na het spreekmoment gesitueerd wordt; wordt de gelijktijdigheid als herhaaldelijk of gewoonlijk voorkomend beschouwd, dan kan 'wanneer' voorafgegaan worden door het bw. 'telkens' synoniem: (minder gewoon dan) als

Schrijfwijzer (2005), p. 249 In plaats van als kan ook wanneer worden gebruikt. Als geeft alleen een voorwaarde; wanneer geeft ook de tijd aan.

Correct Taalgebruik (2006), p. 23 [bij als] Als en wanneer wijzen ook op een feit dat dat zich op een onbepaald tijdstip in de toekomst zal voordoen.

Vraagbaak Nederlands (2003), p. 123 Vaak zijn als en wanneer beide te gebruiken, zonder betekenisverschil. Beide woorden betekenen in het geval dat en op het moment dat. (…) Soms kun je beter als gebruiken om specifiek uit te drukken dat het om een voorwaarde gaat, en wanneer om uit te drukken dat het om een moment gaat.
De taalgids (1999), p. 73 Het voegwoord als geeft onder andere voorwaarde en tijd aan. Het komt in de plaats van respectievelijk indien en wanneer. Als kán dus meestal in de plaats van indien en wanneer gebruikt worden, maar als er kans op verwarring bestaat, dan liever indien of wanneer. Indien legt meer de nadruk op een voorwaarde dan als. (…) Wanneer legt meer de nadruk op de tijd dan als. Wanneer kán gebruikt worden om voorwaarde aan te geven, maar liever niet.
Stijlboek VRT (2003), p. 240 Vroeger werd een kunstmatig onderscheid gemaakt tussen wanneer (bepaling van tijd) en als (bepaling van voorwaarde). Dat onderscheid is achterhaald. Beide kunnen als bepaling van tijd gebruikt worden. Er is wel een ander onderscheid: wanneer is schrijftaal, als is spreektaal.
Taalbaak 42.1 Twijfelt u tussen als, wanneer of indien, kies dan voor als. Indien en wanneer komen enigszins stijf en ouderwets over.
ANS (1997), p. 550-555, 559-561 of online via de E-ANS Voegwoorden van tijd (…) Van de synonieme voegwoorden als en wanneer behoort het laatste tot formeel taalgebruik. Deze voegwoorden situeren de werking na het spreekmoment of geven een herhaalde werking aan. (…) Opmerking 3 De grens tussen als en wanneer als voegwoorden van tijd en als voorwaardelijke voegwoorden is niet altijd even duidelijk te trekken. Voorwaardelijke voegwoorden (…) Het meest algemene voorwaardelijke voegwoord is als. De voegwoorden mits en tenzij komen meer in geschreven dan in gesproken taal voor, terwijl wanneer, indien, ingeval en zo beperkt zijn tot formele taal.