Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Pleonasme / tautologie

Vraag

Wat is het verschil tussen een pleonasme en een tautologie?

Antwoord

In een pleonasme wordt een eigenschap die noodzakelijk eigen is aan het genoemde ten overvloede in een bepaling uitgedrukt, al dan niet opzettelijk; voorbeelden: houten boomstam, dubbel openslaande porte-briséedeuren. De eigenschap wordt altijd in een andere woordsoort uitgedrukt dan het hoofdwoord; een pleonasme bestaat dan ook vaak uit een combinatie van een bijvoeglijk en een zelfstandig naamwoord.

Een tautologie noemt het begrip of denkbeeld tweemaal of meerdere malen; voorbeelden: enkel en alleen, blij en verheugd, pais en vree. Een tautologie bestaat meestal uit twee of meer woorden van dezelfde woordsoort, dikwijls twee bijvoeglijke of twee zelfstandige naamwoorden.

Toelichting

De twee onderscheiden stijlfiguren worden in de naslagwerken niet altijd goed uit elkaar gehouden. Zo geeft Verschueren bij pleonasme aan dat het om overtollige bepalingen gaat, met als voorbeeld witte sneeuw, maar bij tautologie, omschreven als herhaling van hetzelfde denkbeeld, wordt als voorbeeld onder andere lange slungel gegeven.

Wolters-Koenen zegt van pleonasme dat hetzelfde begrip dubbel wordt uitgedrukt (wat andere woordenboeken, onder andere de Grote Van Dale tautologie noemen), terwijl tautologie volgens dit woordenboek een (nodeloze) herhaling is: ik ben blij en verheugd. Kramers geeft bij pleonasme het voorbeeld hij placht dit gewoonlijk te doen, wat we ook een stijlfout zouden kunnen noemen. Lodewick en Wolters-Koenen erkennen dan ook dat onder deze problematische begrippen stijlfiguren en stijlfouten schuilgaan. Wolters-Koenen geeft als voorbeeld van een pleonasme die stijlfout is hij had verlof dat te mogen doen. De ANS is over pleonasme duidelijk (een jonge spruit, gele boterbloemen e.a.) en noemt de tautologie niet (althans niet in het register).

Als deze stijlfiguren correctie behoeven (wat zeker niet altijd het geval is), kan als vuistregel gelden dat een pleonasme maar op één manier kan worden verbeterd (namelijk door de overtollige bepaling te schrappen) en een tautologie op twee verschillende manieren (namelijk door ofwel het ene woord, ofwel het andere woord te schrappen).

Zie ook

Eufemisme / understatement
Gps-systeem / gps
Ironie / cynisme / sarcasme
Verzoeken (iemand - te (willen) betalen)
Zwaar wegen / veel wegen / zwaar zijn

Bronnen

Lodewick, H.J.M.F. (1977) Literaire kunst (43e dr.) Den Bosch: Malmberg. Van Gorp, H. e.a. (1991). Lexicon van literaire termen, stromingen en genres, theoretische begrippen, retorische procedes en stijlfiguren (4e dr.). Groningen: Wolters-Noordhoff. (pp. 306, 395)

Naslagwerken

Grote Van Dale (2005); Wolters-Koenen (1996); Grote Koenen (1986); Verschueren (1996); Van Dale Hedendaags Nederlands (1996); Van Dale Handwoordenboek (1996); Grote Prisma (1997); ANS (1997), p. 390 of online via de E-ANS; Handboek Verzorgd Nederlands (1996), p. 220-224; Taalboek Nederlands (1997), p. 338; Schrijfwijzer (1995), p. 73-75; Taalbaak 64; Prisma Stijlboek (1993), p. 296, 299; Basishandleiding Nederlands (1996), p. 99