U bent hier: taalunieversum » taaladvies

Als eerste

Antwoord

Ja. De zin uit de vraag is echter dubbelzinnig en kan niet alleen betekenen 'het eerste wat u ziet, is de basiliek', maar ook 'u bent de eerste die de basiliek kan zien'.

Toelichting

Het voegwoord als kan worden gebruikt vóór zelfstandig-naamwoordgroepen en in combinatie daarmee in de zin een functie vervullen die het midden houdt tussen die van een bijstelling, een bepaling van gesteldheid en een bijwoordelijke bepaling van hoedanigheid. In dergelijke combinaties ('als-bepalingen') heeft als veel weg van een voorzetsel, maar het wordt beschouwd als onderschikkend voegwoord (van hoedanigheid). Voorbeelden:

(1) Als eerste nam hij het woord.

(2) Hij voerde het woord als oudste zoon.

(3) Zij heeft hem nog als kind gekend. ('toen hij nog een kind was, kende zij hem al', maar ook: 'toen zij nog een kind was, kende zij hem al')

(4) Je kunt een stuiver gebruiken als schroevendraaier. ('een stuiver kan worden gebruikt als schroevendraaier')

(5) Als blijk van waardering gaf de directeur hem bij zijn afscheid een gouden horloge. (het gouden horloge is het blijk van waardering dat hij bij zijn afscheid van de directeur kreeg)

Uit deze voorbeeldzinnen blijkt dat de als-bepaling betrekking kan hebben op het onderwerp van de zin (1 en 2), zowel op het onderwerp als op een ander zinsdeel (3) en bovendien alleen op een ander zinsdeel dan het onderwerp, bijvoorbeeld het lijdend voorwerp (4 en 5). Zinnen als (3) en de voorbeeldzin uit de vraag zijn dan ook dubbelzinnig.

De andere voorbeeldzinnen zijn alleen niet dubbelzinnig omdat andere interpretaties dan die welke het meest voor de hand liggen, niet in overeenstemming zijn met onze kennis van de wereld: in (1) en (2) is het niet voorstelbaar dat het woord de hoedanigheid heeft van 'eerste' of 'oudste zoon'; in (4) is het niet voorstelbaar dat 'jij' in de hoedanigheid van schroevendraaier een stuiver gebruikt en in (5) is het niet voorstelbaar dat de directeur optreedt in de hoedanigheid van 'blijk van waardering', noch dat 'hij' in de hoedanigheid van 'blijk van waardering' een horloge heeft gekregen.

Als verschillende interpretaties mogelijk zijn en het gebruik van een als-bepaling gemakkelijk tot misverstand aanleiding kan geven, raden wij aan een andere formulering te kiezen, bijvoorbeeld Het eerste wat u ziet... in plaats van Als eerste ziet u...

Zie ook

Eerst en vooral
Vooreerst / in de eerste plaats

Bronnen

Wethlij, A. (1997). Waar ik het als eerste over wil hebben. Nederlands van Nu, 45, 55-58.

Naslagwerken

ANS (1997), p. 855 of online via de E-ANS; Grote Van Dale (2005) (onder als); WNT (onder als (IV) III)