Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Hoeven - moeten (in ontkennende zin)

Vraag

Wanneer gebruik je niet hoeven en wanneer niet moeten?

Antwoord

Over het algemeen geeft niet hoeven aan dat iets niet noodzakelijk of wenselijk is en geeft niet moeten aan dat het noodzakelijk of wenselijk is dat iets niet gebeurt of het geval is. In België wordt niet moeten ook in de eerste betekenis gebruikt. Het is onduidelijk of we dat gebruik wel of niet tot de standaardtaal in België moeten rekenen.

Toelichting

Voor een goed begrip van het gebruik van hoeven en moeten in een ontkennende zin is het nodig te weten dat het ontkennende karakter van een zin niet altijd expliciet uitgedrukt wordt, maar ook impliciet kan zijn.

Van een expliciete ontkenning is sprake als in de zin het woord niet voorkomt of een versmelting van niet met een ander woord, te weten geen, niets, niemand, nooit of nergens.

Er zijn daarnaast ook nog heel wat andere woorden en woordcombinaties die een ontkennend betekeniselement hebben, dat gewoonlijk wel met behulp van niet omschreven kan worden. In die gevallen kan men van een impliciete ontkenning spreken. Voorbeelden zijn: slechts ('niet meer dan'), weinig ('niet veel'), nauwelijks ('bijna niet'), zelden ('niet vaak'), pas ('niet eerder dan').

Voor het gebruik van hoeven en moeten in ontkennende zinnen geldt in de standaardtaal in principe het volgende: hoeven wordt gebruikt om uit te drukken dat het niet noodzakelijk of wenselijk is dat iets gebeurt of het geval is, moeten om uit te drukken dat het noodzakelijk, wenselijk of beter is dat iets juist niet gebeurt of het geval is. Vergelijk de volgende (a)- en (b)-zinnen:

(1a) Ze hoeft niet met ons mee te gaan. ('Het is niet nodig dat ze met ons meegaat')

(1b) Ze moet vooral niet met hem meegaan! ('Het is beter dat ze niet met hem meegaat')

(2a) Je hoeft niets mee te nemen, wij zorgen voor eten en drinken. ('Het is niet nodig dat je iets meeneemt')

(2b) Je moet niets meenemen wat te veel weegt, want de tocht is erg lang. ('Het is wenselijk dat je niets meeneemt wat te veel weegt')

(3a) Jullie hoeven pas morgen te vertrekken, dus jullie hebben nog alle tijd. ('Het is niet eerder dan morgen noodzakelijk dat jullie vertrekken')

(3b) Jullie moeten pas vertrekken als alles goed geregeld is. ('Het is wenselijk dat jullie niet eerder vertrekken dan wanneer alles goed geregeld is')

In België wordt gewoonlijk ook in gevallen als de (a)-zinnen moeten (met een infinitief zonder te) in plaats van hoeven (met een infinitief met te) gebruikt, met dezelfde betekenis, ook door veel standaardtaalsprekers. Toch is er een niet te verwaarlozen groep taalgebruikers die het gebruik van moeten in dergelijke zinnen afkeurt. Het is daarom vooralsnog niet duidelijk of de constructie met moeten tot de standaardtaal in België gerekend kan worden.

Zie ook

Moeten (Dat moet nog afgesproken)

Naslagwerken

 

niet moeten

niet hoeven

ANS (1997), p. 997-1003 of online via de E-ANS [de hele uitleg is relevant, maar kortheidshalve is hier slechts een klein gedeelte opgenomen] Bij bepaalde taalelementen die een negatieve betekenis, of althans iets negatiefs in hun betekenis hebben (…), kan in principe zowel moeten als hoeven voorkomen, met verschillende functie. Het gebruik van moeten en hoeven in deze gevallen is ingewikkeld, en daarom moeilijk volledig en duidelijk te beschrijven. (…) Bovendien is er een verschil tussen de standaardtaal, waar moeten en hoeven gebruikt worden, en een regionaal taalgebruik (in Belgisch Nederlands voorkomend) waarin alleen moeten bestaat. Ten slotte is het gebruik in de standaardtaal niet altijd consequent: in bepaalde gevallen wordt moeten gebruikt in een betekenis die in het algemeen door hoeven wordt uitgedrukt. (…) -
Correct Taalgebruik (2006), p. 108 [bij hoeven / moeten / dienen] Hoeven te in de betekenis van: moeten, nodig zijn, gebruiken we alleen in ontkennende, beperkende of vragende zinnen. (…) In ontkennende zinnen betekent niet moeten zoveel als moeten nalaten, behoren na te laten of – met de klemtoon op moeten – ook niet de plicht, maar wel het recht hebben. Het betekent niet: mogen nalaten, kunnen nalaten, niet verplicht zijn, niet hoeven. -
Woordenboek correct taalgebruik (2004), p. 171, 172, 116 [bij moeten] 1) de toeschouwers – maar voor de sfeer zorgen, hoeven alleen maar voor de sfeer te zorgen; ik moet maar vragen, en …, ik hoef maar te vragen; ik moet u wel niet vertellen hoe vervelend dat allemaal was, hoef u niet te vertellen …; Hij moet nu niet voor de rechter verschijnen, hoeft nu niet … te verschijnen [bij hoeven] (alleen gebruikt als er een expliciete of impliciete negatieve connotatie aanwezig is)
Taalwijzer (2000) [bij moeten (moest, gemoeten)] 2) Niet moeten niet te verwarren met niet *hoeven; niet moeten betekent dat iets niet mag, niet behoorlijk is, dat het verkieslijk is dat iets niet gebeurt. [bij hoeven (hoefde, gehoefd)] 1) Hoeven wordt inz. in vier gevallen gebruikt; in zinnen met een negatief element (niet, geen, nooit enz.); in zinnen met: een impliciet negatief element (zelden, pas); in beperkende zinnen (zinnen met: maar, slechts, enkel, alleen enz.); in vragende zinnen (maar steeds minder gangbaar). (…) 2) Niet hoeven betekent dat iets niet nodig is, niet gewenst, niet verplicht, niet noodzakelijk (maar het mag wel) (vgl. niet *moeten).
Stijlboek VRT (2003), p. 163, 113 [bij moeten/hoeven] Moeten wordt in ontkennende of beperkende zinnen hoeven. (…) Moeten in een ontkennende zin duidt op een verbod. (…) Niet hoeven betekent: het is niet noodzakelijk dat je… Niet moeten betekent: het is noodzakelijk dat je niet…, je kunt beter niet… [bij hoeven/moeten] Moeten wordt in ontkennende of beperkende zinnen hoeven. (…) Moeten in een ontkennende zin duidt op een verbod. (…) Niet hoeven betekent: het is niet noodzakelijk dat je… Niet moeten betekent: het is noodzakelijk dat je niet…, je kunt beter niet…

Ik schrijf zonder fouten (1996), p. 82, 138 Hoeven wordt inzonderheid in drie gevallen gebruikt: in ontkennende zinnen (met niet, geen, nooit, niets, nergens enz.), in beperkende zinnen (met maar, slechts, enkel, alleen enz.), en in vragende zinnen die een negatief antwoord suggereren (hoeven kan in dit laatste geval naast moeten worden gebruikt). (…) Toch komt hoeven soms ook voor in zinnen die niét behoren tot de drie bovengenoemde categorieën, nl. in zinnen met weinig, minder, het minst(e), zelden. (…)

 

Niet hoeven: niet te verwarren met niet moeten; niet hoeven betekent dat iets niet nodig, niet gewenst, niet verplicht, niet noodzakelijk is (maar het mag wel)

 

Niet moeten is, wat de betekenis betreft, niet echt de negatie van moeten. Het is ongeveer synoniem met: behoren na te laten; moeten nalaten; niet de plicht hebben, wel het recht. (…) Opmerking: De negatie van moeten is, wat de betekenis betreft, niet mogen.

-