Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Hoe ... hoe ..., hoe ... des te ...

Vraag

Is het Hoe roder zijn kleren, hoe mooier zij het vindt of Hoe roder zijn kleren, des te mooier vindt zij het?

Antwoord

Zowel hoe ... hoe ... als hoe ... des te ... is mogelijk. De volgorde van onderwerp en persoonsvorm in het tweede deel van de zin is aan variatie onderhevig. Als dat deel met hoe begint, komt in de regel eerst het onderwerp en dan de persoonsvorm (zij ... vindt). Begint het met des te, dan staat de persoonsvorm bij voorkeur voor het onderwerp (vindt zij).

Toelichting

Na hoe ... hoe ... en hoe ... des te ... komt altijd een bijvoeglijk naamwoord, een bijwoord of een telwoord in de vergrotende trap: hoe vaker, hoe beter; hoe meer bezoekers, hoe duurder; hoe vaker u deze oefeningen doet, des te sneller bent u weer beter; hoe sneller je rijdt, hoe hoger de boete uitvalt.

Als de twee leden van de combinatie geen hele zinnen zijn, wordt meestal hoe ... hoe ... gebruikt, vooral in min of meer vaste combinaties: hoe eerder, hoe liever; hoe meer zielen, hoe meer vreugd (niet: hoe eerder, des te liever; hoe meer zielen, des te meer vreugd).

Bijzondere aandacht verdient de volgorde van het onderwerp en de persoonsvorm in het tweede deel van de zin. Er bestaat namelijk een duidelijke voorkeur: na hoe volgt bij voorkeur eerst het onderwerp, dan de persoonsvorm, na des te eerst de persoonsvorm, dan het onderwerp:

1. Hoe langer ik ernaar kijk, hoe mooier ik het ga vinden.

2. Hoe langer ik ernaar kijk, des te mooier ga ik het vinden.

Maar ook de volgende zinnen zijn mogelijk:

3. Hoe langer ik ernaar kijk, hoe mooier ga ik het vinden.

4. Hoe langer ik ernaar kijk, des te mooier ik het ga vinden.

Naslagwerken

ANS (1997), p. 566 of online via de E-ANS

Bij hoe... hoe en hoe... des te volgt na beide leden van deze combinaties een adjectief of bijwoord in comparatiefvorm. Als deze combinaties zinnen verbinden, is de eerste zin een bijwoordelijke bijzin, de tweede een rompzin. Na des te heeft deze rompzin bij voorkeur voor-pv met inversie (...), maar achter-pv komt ook voor (...). Na hoe heeft de rompzin bij voorkeur achter-pv (...), maar voor-pv is niet uitgesloten[.] (...)

Van deze combinaties kan vooral hoe... hoe ook alleen twee adjectieven of bijwoorden in comparatiefvorm verbinden, of twee naamwoordelijke constituenten die elk een dergelijk adjectief of bijwoord bevatten.

De taalgids (1999), p. 129, 190

des te

Hoe rijker hij wordt, des te minder heeft hij voor een ander over. De woordvolgorde is: heeft hij. Maar: Hoe rijker hij wordt, hoe minder hij voor een ander over heeft. Onjuist is: Des te rijker hij wordt, des te minder ...

hoe ... des te

Hoe ouder hij wordt, des te minder zin heeft hij. Let op de woordvolgorde: heeft hij. De volgorde hij heeft komt echter ook voor. Onjuist is: Des te ..., des te ...

hoe ... hoe

Hoe ouder hij wordt, hoe minder zin hij heeft. Let op de woordvolgorde: hij heeft.

Schrijfwijzer (2002), p. 146

Bij Hoe ... hoe en Hoe ... des te zijn (...) beide volgordes mogelijk:

5a Hoe warmer het werd, hoe meer hij dronk. (dronk hij)

5b Hoe warmer het werd, des te meer dronk hij. (hij dronk)

Hier ziet men vaak het volgende. Na het tweede hoe in 5a eerst het onderwerp, na des te in 5b eerst de persoonsvorm. Maar de volgorde tussen haakjes is niet fout. Dus mag u (...) uw eigen voorkeur volgen.

Taalbaak 82 (1997)

Hoe ... hoe kan altijd, hoe ... des te alleen in bepaalde gevallen en des te ... des te is altijd fout. (...) Twijfelt u, gebruik dan hoe ... hoe, want dan zit u altijd goed. Bovendien komt hoe ... hoe vaak vlotter over dan hoe ... des te.