Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Riem onder het hart steken / hart onder de riem steken

Vraag

Luidt het gezegde iemand een riem onder het hart steken of iemand een hart onder de riem steken?

Antwoord

De vaste uitdrukking luidt eigenlijk iemand een hart onder de riem steken ('iemand moed inspreken').

Toelichting

Het gezegde luidt oorspronkelijk iemand een (of het) hart onder de riem (of de gordel) steken (of binden). In deze uitdrukking moet hart worden opgevat in de overdrachtelijke betekenis 'zetel van de moed', net als in de uitdrukkingen en zegswijzen een hart in 't lijf hebben, een groot hart hebben ('moedig zijn'), het hart hebben ('iets durven of wagen'), het hart zonk hem in de schoenen ('hij verloor alle moed').

De beeldspraak die in de uitdrukking wordt gebruikt, is niet meer helemaal duidelijk. Door F.A. Stoett is de riem of gordel verklaard als een uitrustingsstuk van een soldaat, de band die schuin van de schouder over de borst loopt. Het gaat er dus om dat iemand moed in zijn borst, in zijn lijf krijgt. Doordat een riem meestal om het middel wordt gedragen, is deze eigenlijke betekenis niet meer begrepen. Men heeft de volgorde tussen hart en riem omgedraaid, waarschijnlijk vanuit de gedachte dat iemand 'een riem onder het hart' moet worden gegord om te voorkomen dat hem 'het hart in de schoenen zinkt'.

Aangezien iemand een hart onder de riem steken niet alleen de oorspronkelijke, maar bovendien de gebruikelijkste vorm is, raden wij het gebruik van de verhaspelde vorm iemand een riem onder het hart steken af.

Zie ook

Nauw aan het hart liggen
Spuit elf geeft (ook nog) modder

Naslagwerken

Harrebomée (1858-1863) , dl. 3, p. 218 (dl. 1, p. 287)

Een hart onder de riem steken. (...) 'Omgekeert en verkeert hoort men wel zeggen,' zoo leest men te recht bij Tuinman [C. Tuinman, De oorsprong en uitlegging van dagelijks gebruikte Nederduitsche spreekwoorden, 2 dln., Middelburg, Schryver, 1726'1727, dl. 1, p. 283]: 'Een riem onder 't hert steken.' En niettegenstaande dat, geeft Everts [1822] bl. 316 toch als spreekwoord op: Zij staken hem een riem onder het hart. Maar hij moge de eenige verzamelaar van spreekwoorden zijn, die hier een misbegrip heeft, hij is daarom nog de eenige dwalende niet. Nog menigmaal hoort men in onze tegenwoordige dagen dit spreekwoord 'omgekeert en verkeert' gebruiken.

Stoett (1943) , p. 324-325 (zie ook Stoett (1981) , p. 120)

Iemand een hart onder den riem steken, d.w.z. hem bemoedigen, hem moed inspreken (...), eene spreekwijze ontleend aan het soldatenleven. Onder hart moet men verstaan moed (vgl. Heb het hart eens dat te doen). Een soldaat die onder zijn riem (die schuin van den schouder over zijne borst loopt) geen hart heeft, geen moed, is een lafaard; zoo iemand moet een hart onder den riem gestoken worden. (...) Door invloed van het hart zinkt hem in de schoenen is later deze uitdr. Veranderd in: iemand een riem onder het hart steken.

Ter Laan (1988) , p. 124

Iemand een hart onder de riem steken = hem weer moed geven. Ontleend aan de oude soldatenuitrusting, waarbij een schuin over de borst lopende riem behoorde. Later dacht men aan de riem, die als een gordel gedragen wordt; om te verhinderen, dat de moed zakte, stak men toen iemand een riem onder het hart. Een geheel andere verklaring bij Kerdijk: roeiboten hadden vroeger geen dollen; de riemen draaiden in een holte in de bootswand. Sleet deze te veel uit, dan werd er een nieuw stuk (een hart) in gezet. De juiste uitdrukking is ook naar deze uitleg: een hart onder de riem steken.

Huizinga (1994) , p. 232

Iemand een riem onder het hart steken. Over deze uitdrukking werd en wordt nog steeds een heftige strijd gestreden. Velen menen, dat de uitdrukking moet luiden: 'Iemand een hart onder de riem steken.' De laatste uitdrukking is inmiddels de meest gebruikte; of ze ook de meest juiste is, wie zal het zeggen. Voor het eerste pleit, omdat ze wil zeggen: door iemand een riem onder het hart te steken (binden), verhinderen dat dit hem in de schoenen zakt. (...) De uitdrukking schijnt ontleend te zijn aan het soldatenleven. Om te verhinderen, dat bij de soldaat het hart (de zetel van de moed) in de schoenen zakt, dwz. dat hij de moed verliest, wordt hem een riem (gordel) onder het hart gestoken (gebonden). De uitdrukking: een hart onder de riem steken, vindt deze verklaring: het zwaard werd vroeger in een hartvormig stuk leer gestoken; dat leer hing aan de riem of gordel van de soldaat. Zo'n hart sleet wel eens door; daarom was het nuttig een reservestuk leer bij de hand te hebben. Met het oog daarop kreeg de krijgsman, voor hij uittrok, nog een extra 'hart' aan zijn riem.

WNT

Iemand een (of het) hart onder den riem, den gordel (d.i. in 't lijf, mnl. 'in den buik') steken. ' Hierbij: Het hart onder den riem houden: het niet -in de schoenen laten zakken.' (...) Anders, t.w. met eene andere beeldspraak, en volgens velen juister, gelijkbet. Iemand een riem onder het hart steken of binden.

onder riem: Iemand het hart onder den riem binden. (...) Iemand een riem onder het hart steken of binden.

Grote Van Dale (2005)

onder hart: (uitdr.) iem. een hart onder de riem steken, iem. een hart in het lijf spreken, moed inspreken

onder riem: syn. gordel: (uitdr.) iem. een hart onder de riem steken, (ook wel) iem. een riem onder het hart steken, (weinig gebr.) iem. een hart onder de gordel steken, hem moed inspreken

Verschueren (1996)

onder hart: iemand een - onder de riem (of gordel) steken (nu ook: iemand een riem onder het - steken), moed geven

onder riem: iemand een - onder het hart steken, hem moed geven

Wolters-Koenen (1996)

onder hart: iem een ~ onder de riem steken; iem een riem onder het ~ steken moed inspreken

Kramers (1996)

onder hart: iem. een ~ onder de riem steken iem. moed inspreken

Spectrum woordenboek (1994)

onder hart: iem. een hart onder de riem steken, hem moed inspreken

Is dat goed Nederlands? (1946) , p. 42

Een riem onder het hart steken, bemoedigen; oorspronkelijk: een hart onder de riem steken kracht, moed in het lichaam brengen. Beide vormen zijn goed Nederlands, maar verwerpelijk vanwege hunne lelijkheid.

Prisma Stijlboek (1993) , p. 122:

een - onder de riem steken; hart moed, bijv. Daar had hij het hart niet toe; riem is vanouds onderdeel van militaire kleding, loopt schuin over de borst, van links boven naar rechts onder, dus: een hart onder de riem steken moed inspreken. Met de bijgedachte aan Het hart zonk hem in de schoenen is de onjuiste uitdr. ontstaan: [iem. een riem onder het hart steken].

ABN-gids (1996) , p. 189

een hart onder de riem steken 'bemoedigen'

Taalwijzer (1998) , p. 147

Iemand een hart onder de riem steken, iemand een riem onder het hart steken: het kan allebei.

Onze Taal 68 (1999), p. 61

Volgens mij is alleen 'iemand een hart onder de riem steken' juist. Heb ik gelijk? Nee; beide varianten zijn goed. Over deze uitdrukking zij al vele discussies gevoerd. (...) de hedendaagse woordenboeken vermelden beide varianten; iedereen kan vrij kiezen voor de variant die hij of zij het beeldendst vindt.