Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Komma tussen twee werkwoordsvormen

Vraag

Moet in een samengestelde zin een komma staan tussen twee werkwoordsvormen die niet tot hetzelfde gezegde behoren?

Antwoord

Ja, behalve als het gaat om een erg korte samengestelde zin.

Toelichting

De meeste adviesboeken raden aan om tussen twee persoonsvormen een komma te zetten. Voorbeelden:

(1) Zoals ik u aan de telefoon zei, ontvangt u morgen uw bestelling franco in huis.

(2a) Toen de voorzitter weer tot zichzelf gekomen was, kon de vergadering voortgezet worden.

Sommige adviesboeken (Redactiewijzer, Schrijfwijzer) beperken het advies tot persoonsvormen, andere laten het ook gelden voor andere werkwoordsvormen (De Volkskrant Stijlboek, Alles over leestekens). Dat laatste is logisch: het ligt immers voor de hand om zin (2b) op dezelfde manier te behandelen als zin (2a).

(2b) Toen de voorzitter weer tot zichzelf was gekomen, kon de vergadering voortgezet worden.

(3) Omdat de architect niets van zich liet horen, heb ik hem zelf opgebeld.

Dus: ook combinaties van voltooid deelwoord en persoonsvorm en combinaties van infinitief en persoonsvorm die niet bij elkaar horen, kunnen vaak beter door een komma gescheiden worden.

Uitzondering: in zeer korte samengestelde zinnen is de komma wel mogelijk, maar vaak overbodig. Bijvoorbeeld:

(4) Wie dit leest is gek.

(5) Waar hij woont is onbekend.

Let op: soms kan een opeenvolging van werkwoordsvormen die niet bij elkaar horen, tot leesproblemen leiden. In zulke gevallen is een komma zeker nodig. Vergelijk:

(6a) Toen Jan zijn speech bedacht had niemand veel hoop op een boeiend vertoog.

(6b) Toen Jan zijn speech bedacht, had niemand veel hoop op een boeiend vertoog.

In (6b) maakt de komma bij eerste lezing al duidelijk dat bedacht en had niet tot hetzelfde gezegde behoren.

Zie ook

Komma bij beperkende en uitbreidende bijvoeglijke bijzinnen
Komma na een bijwoordelijke beknopte bijzin
Komma na eerste zinsdeel
Komma tussen hoofdzin en bijzin bij onderschikkende voegwoorden

Naslagwerken

Redactiewijzer (1997) , p. 122, Alles over leestekens (1997) , p. 21-23; Schrijfwijzer (1995) , p. 197; Handboek Verzorgd Nederlands (1996) , p. 135-136; Stijlboek Volkskrant (1992) , p.103-105; Stijlboek De Standaard (1997) , p. 248-249, Taalboek Nederlands (1997) , p. 353-354