U bent hier: taalunieversum » taaladvies

Intussen / ondertussen

Antwoord

Ja, in het hedendaags Nederlands worden beide woorden zonder betekenisverschil gebruikt en tegen geen van beide vormen hoeft bezwaar te worden gemaakt.

Toelichting

Sommige taalgebruikers menen ten onrechte dat ondertussen een contaminatie is van onderwijl en intussen. Intussen is een vrij jong woord dat gevormd is onder invloed van het Duitse woord met dezelfde betekenis inzwischen. Daarnaast is ook de vorm ondertussen in gebruik gekomen. Beide bijwoorden hebben als hoofdbetekenis 'gedurende de tijd tussen het begin en het einde (van een handeling, gebeurtenis enz.)', 'in de tussentijd'.

Hoewel ondertussen meer oorspronkelijk Nederlands is dan intussen, wordt intussen in het hedendaags Nederlands niet als een germanisme beschouwd.

Wolters-Koenen suggereert dat er een verschil in gebruik en betekenis is tussen intussen en ondertussen: beide woorden zouden gebruikt worden in de betekenis 'onderwijl', maar alleen intussen daarnaast ook in de betekenis 'ondanks dat alles'. Volgens de andere geraadpleegde naslagwerken zijn ondertussen en intussen synoniemen met de betekenissen 'onderwijl, in die tijd' (1) en 'ondanks dat alles, niettemin' (2):

(1) Als ik de tafel dek, kook jij dan intussen/ondertussen de eieren?

(2) Dat mag wel zo wezen, maar intussen/ondertussen ben ik daar niet gelukkig mee.

Wij hebben de indruk dat in zinnen als (1) zowel intussen als ondertussen kan worden gebruikt, maar dat de meeste taalgebruikers in zinnen als (2) ertoe geneigd zijn eerder intussen te gebruiken.

Bijzonderheid

De bijwoorden intussen en ondertussen zijn beide ogenschijnlijk samenstellingen van twee voorzetsels: respectievelijk in + tussen en onder + tussen. Tussen is in deze samenstelling echter een bijwoord. De oudere vorm van tussen is entusschen, maar deze vorm is in onbruik geraakt.

De verhouding tussen vorm en betekenis van zowel het voorzetsel/bijwoord tussen als de samenstellingen intussen en ondertussen is niet meer doorzichtig en alleen historisch te verklaren. Het voorzetsel tussen is van oorsprong een verkorte vorm van het bijwoord entusschen waarbij en- is weggevallen. Dit bijwoord is weer van oorsprong een voorzetselgroep: in twisken (vereenvoudigd weergegeven), waarbij in het voorzetsel is, twisk het (zelfstandig gebruikte) bijvoeglijk naamwoord (verwant aan twee; betekenis 'tweevoudig') en -en de verbuigingsuitgang (derde naamval meervoud). De naamvalsuitgang hangt af van het voorzetsel in, dat in ouder Nederlands zowel de derde als de vierde naamval bij zich kon hebben. Het geheel heeft letterlijk ongeveer de betekenis 'in tweeën' en werd niet alleen als bijwoord, maar later ook als voorzetsel gebruikt.

In Taal en tekst wordt bij onderwijl opgemerkt dat het een contaminatie lijkt (maar niet is) van ondertussen en terwijl.

Naslagwerken

WNT; Grote Van Dale (2005); Van Dale Hedendaags Nederlands (1996); Verschueren (1996); Wolters-Koenen (1996); Kramers (1996); Nederlands etymologisch woordenboek (1997); Taal en tekst (1988)