Überhaupt, sowieso

Überhaupt, sowieso

Vraag

Zijn er goede Nederlandse woorden die hetzelfde uitdrukken als het Duitse überhaupt en sowieso?

Antwoord

Nee. In veel gevallen kan men wel voor een Nederlandse omschrijving kiezen (bijvoorbeeld helemaal, eigenlijk, over het algemeen, over het geheel genomen, in het geheel, in elk geval, toch al, hoe dan ook), maar daarmee wordt niet altijd precies hetzelfde bedoeld. Bovendien is in enkele gevallen geen alternatief voorhanden. Aangezien de vage betekenis kenmerkend is voor deze woorden, raden wij aan om ze niet te pas en te onpas te gebruiken.

Toelichting

Het Leenwoordenboek noemt een bron van vlak na de Tweede Wereldoorlog, waarin al tegen het gebruik van het Duitse leenwoord überhaupt wordt geageerd. Ook sowieso stuit op verzet. Het gaat hierbij om woorden die in ongewijzigde vorm uit het Duits zijn overgenomen.

Het succes van überhaupt en sowieso is wellicht toe te schrijven aan de nogal vage betekenis. De woorden worden in veel verschillende contexten gebruikt en soms is het moeilijk of zelfs niet mogelijk om een Nederlands alternatief te geven. Deze vaagheid is niet alleen een mogelijke reden van het succes, maar ook van de bezwaren die tegen het gebruik ervan worden gemaakt.

Uit de volgende voorbeelden blijkt dat de betekenis van überhaupt en sowieso heel moeilijk grijpbaar is en dat ook de Nederlandse alternatieven de mededeling niet veel helderder maken. In enkele gevallen is het zelfs niet of nauwelijks mogelijk een Nederlands equivalent te geven:

(1) Of iets in de economie überhaupt onzin is of niet, dat is überhaupt heel moeilijk te begrijpen. (‘hoe dan ook’)

(2) Persoonlijk heb ik nooit werkcolleges gevolgd, nee, überhaupt geen colleges. (‘in het geheel’)

(3) Daarbij doet het er helemaal niet toe met wie je het doet en of je het überhaupt doet. (‘eigenlijk’)

(4) Logica is – net als filosofie überhaupt – niet meer en niet minder dan een hulpmiddel. (‘in het algemeen’)

(5) Het gaat er nu even niet om of u dat belangrijk vindt of afschrikwekkend of überhaupt wat u ervan vindt. (hoe dan ook?)

(6) Medepassagiers zijn sowieso verzekerd. (‘in elk geval’)

(7) En netgebruikers blijken sowieso minder tv te kijken. (‘hoe dan ook’)

(8) Als ik ergens indo’s tegenkom, of sowieso halfbloeden, is de affiniteit nog groter. (‘in het algemeen’)

(9) Als je jong bent, vind je veranderingen misschien sowieso vanzelfsprekend. (‘toch al’)

(10) De man was sowieso alweer helemaal terug in de media-aandacht. (hoe dan ook?)

Überhaupt en sowieso hoeven niet altijd vermeden te worden, maar een spaarzaam gebruik komt de helderheid van het taalgebruik wel ten goede.

Zie ook

Alleszins
Unheimlich / unheimisch
Zeker en vast / vast en zeker

Bronnen

Royen, G. (1946). Ongaaf Nederlands (3e dr.). Amsterdam: Noord-Holland. (p. 2)

Naslagwerken

WNT; Grote Van Dale (2005); Prisma Stijlboek (1993), p. 246; Taalbaak 81.5-6; Leenwoordenboek (1996), p. 234, 458; Nieuw stijlboek Volkskrant (1997), p. 74

bijwoord,correctheid en betekenis,woordkeuze en stijl,niet-gepubliceerd,grammatica,woordgebruik



tao_adv (C)
822
n
bijwoord,correctheid,gepastheid,stijl,vreemde_woorden,woordgebruik
Woordsoort,Woord of woordcombinatie,Subrubriek,Hoofdrubriek
Hoofdrubriek:woordgebruik;Subrubriek:stijl,vreemde_woorden;Woord of woordcombinatie:correctheid,gepastheid;Woordsoort:bijwoord
01 January 2004
05 February 2020