Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Noch Jan noch Piet hebben / heeft dat gedaan

Vraag

Wat is correct: (Noch) Jan noch Piet hebben dat gedaan of (Noch) Jan noch Piet heeft dat gedaan?

Antwoord

In zinnen als deze (waarin de delen van het onderwerp allebei enkelvoud zijn) is de enkelvoudsvorm ((Noch) Jan noch Piet heeft dat gedaan) altijd correct. Daarnaast is ook de meervoudsvorm ((Noch) Jan noch Piet hebben dat gedaan) mogelijk.

Toelichting

Het nevenschikkende voegwoord noch wordt op dezelfde manier als en gebruikt om verschillende elementen aaneen te schakelen, maar dan in ontkennende betekenis: beide aaneengeschakelde elementen worden ontkend. Jan noch Piet betekent 'Jan niet en Piet niet'; Noch Jan noch Piet betekent 'en Jan niet en Piet niet'. Noch komt vooral in geschreven taal voor.

Een enkelvoudige persoonsvorm is altijd mogelijk bij onderwerpen met noch of noch... noch..., als de nevengeschikte leden enkelvoudig zijn. Een meervoudsvorm is echter meestal ook mogelijk, behalve in die gevallen waarin bij vervanging van noch (of noch... noch...) door en een enkelvoudsvorm verplicht of mogelijk is. Vergelijk:

(1a) Jan en Piet hebben dat gedaan.

(1b) (Noch) Jan noch Piet hebben/heeft dat gedaan.

(2a) Er wordt hier melk en kaas bereid.

(2b) Er worden hier melk en kaas bereid. (uitgesloten)

(2c) Er wordt hier (noch) melk noch kaas bereid.

(2d) Er worden hier (noch) melk noch kaas bereid. (uitgesloten)

In de taaladviesliteratuur wordt het gebruik van de meervoudsvorm in een zin als (1b) afgekeurd, of er wordt aan de enkelvoudsvorm de voorkeur gegeven.

Als beide delen van de nevenschikking meervoudig zijn of als een van beide delen meervoudig is, heeft de persoonsvorm ook de meervoudsvorm. Vergelijk:

(3) (Noch) de winkeliers noch hun klanten zijn daarbij gebaat.

(4a) (Noch) de onderwijzer noch de scholieren hebben veel plezier aan het uitje beleefd.

(4b) (Noch) de scholieren noch de onderwijzer hebben veel plezier aan het uitje beleefd.

Bijzonderheid

Nevenschikkingen met noch en noch... noch... kunnen gemakkelijk worden gesplitst. Als het om enkelvoudige delen gaat, is bij splitsing alleen de enkelvoudsvorm mogelijk; als een van beide delen meervoudig is, hangt het getal van de persoonsvorm af van het eerste deel:

(1c) (Noch) Jan heeft dat gedaan, noch Piet.

(4c) (Noch) de onderwijzer heeft veel plezier aan het uitje beleefd, noch de scholieren.

(4d) (Noch) de scholieren hebben veel plezier aan het uitje beleefd, noch de onderwijzer.

Zie ook

Een of meer deelnemers is / zijn uitgeschakeld
Ik of jullie ga / gaan
Jan alsmede Piet hebben / heeft dat gedaan
Jan of ik heeft / heb / hebben dat gezegd
Jan of Piet hebben / heeft dat gedaan
Niet alleen de leerlingen, maar ook de leraar kijken / kijkt uit naar het weekend
Pietersen c.s hebben / heeft
Spek en eieren is lekker / spek en eieren zijn lekker
Zowel de politie als de brandweer zijn / is ter plaatse
Zowel de wethouders als de burgemeester is / zijn tegen het voorstel

Naslagwerken

ANS (1997) , p. 1484 of online via de E-ANS, p. 1505 of online

Een onderwerpsnevenschikking met noch met enkelvoudige leden kan altijd met een enkelvoudige persoonsvorm verbonden worden. Als bij de overeenkomstige nevenschikking met en een meervoudige persoonsvorm verplicht of mogelijk is, is een meervoudige persoonsvorm voor een nevenschikking met noch ook mogelijk. In het taalgebruik bestaat er in die gevallen een lichte voorkeur voor een enkelvoudige persoonsvorm.

Het grammatische getal van de persoonsvorm bij onderwerpsnevenschikkingen met noch-noch, is hetzelfde als dat bij nevenschikkingen met het voegwoord noch.

Handboek Verzorgd Nederlands (1996) , p. 163

Een enkelvoudige persoonsvorm vinden we ook bij (...) noch of noch... noch: (...)

Jan noch Marie zal/*zullen komen.

Noch Jan noch Marie zal/*zullen komen.

In dag- en weekbladen kan men dagelijks vaststellen, dat journalisten over dit soort zinnen onzeker zijn. (...)

Fout: *Tot onze verbazing hebben Valery noch Katherina vandaag gestemd.

Dit moet zijn: Tot onze verbazing heeft Valery noch Katherina vandaag gestemd.

Taalboek Nederlands (1997) , p. 245

Bij nevenschikking met één van de andere aaneenschakelende voegwoorden of reeksvormers is over het algemeen een enkelvoudige persoonsvorm verplicht of mogelijk. Er is/*zijn tijd noch geld om dat plan uit te voeren.

Schrijfwijzer (1995) , p. 107

(noch)... noch Een onderwerp met deze constructie is meervoudig. Toch schrijven we de persoonsvorm bij voorkeur in het enkelvoud. (...)

Mijn vader noch de tuinman was aanwezig.

Hier is, zei hij, noch mijn vader noch de tuinman die het ziet.

Taalbaak 66.1, 66.3

Zet de persoonsvorm (...) in het enkelvoud als de delen van het onderwerp (...) allebei in het enkelvoud staan. Zet de persoonsvorm in het meervoud als een of beide delen van het onderwerp in het meervoud staan. (...)

Vergelijkbare gevallen waarvoor de hoofdregel ook geldt:

- noch: Jan noch Piet heeft

- noch... noch: noch Jan noch Piet heeft

Prisma Stijlboek (1993) , p. 182

noch ook niet, ook geen; men kan het enkel gebruiken: Ik heb tijd noch geld voor zo iets, of dubbel: Ik heb noch tijd noch geld voor zo iets, dit laatste klinkt wat nadrukkelijker. Men lette op het volgende: Jan noch Piet was (enkelvoud!) op tijd, hoewel Jan noch Piet waren op tijd niet als fout beschouwd wordt; 'Jan noch Piet was op tijd' luidt in een andere vorm: 'Jan was (enkelvoud!) niet op tijd, en Piet ook niet.'

Nieuw stijlboek Volkskrant (1997) , p. 60-61

enkelvoud/meervoud (...) Het moet zijn: (...) Karel Appel noch Theo Wolvecamp had affiniteit met het kubisme