Officiële spelling Nederlandse Taalunie

Hier zet men thee en over

Vraag

Wat is er mis met een zin als Hier zet men thee en over?

Antwoord

In deze zin is sprake van een ongrammaticale samentrekking (van thee zetten en overzetten). Correct is: Hier zet men thee en zet men over.

Toelichting

De algemene regel voor samentrekking is dat de gemeenschappelijke delen gelijk moeten zijn in vorm, betekenis en plaats. Bij samentrekking op zinsniveau komt daar nog bij dat de grammaticale functie van de delen gelijk moet zijn. In de (klassieke) voorbeeldzin (eigenlijk: Hier zet men koffie, thee en over de Zaan) heeft de samengetrokken persoonsvorm zet twee verschillende betekenissen:

(1a) Hier zet men thee en over. (fout)

(1b) Hier zet men thee (zet = 'bereidt, maakt'; thee zetten = 'thee laten trekken')

(1c) Hier zet men over. (zet = 'verplaatst'; overzetten = '(met een pont) naar de overkant brengen')

In zin (1b) is thee het lijdend voorwerp bij het overgankelijk werkwoord zetten; in zin (1c) is over deel van het scheidbaar samengestelde werkwoord overzetten.

Over het algemeen is de ongrammaticaliteit van dit soort samentrekkingen zo opvallend, dat zinnen als (1a) in de praktijk niet veel voorkomen, afgezien van schertsend taalgebruik. Er is echter één variant die vaker kan worden gehoord en gelezen; het gaat daarbij om die gevallen waarin het samengetrokken werkwoord hulpwerkwoord is in de ene zin en zelfstandig werkwoord in de samengetrokken zin (of andersom). Voorbeelden:

(2a) Hij was daar nog niet eerder geweest en toch wel een beetje nieuwsgierig. (fout)

(2b) Hij was daar nog niet eerder geweest. (was = hulpwerkwoord van tijd)

(2c) Hij was toch wel een beetje nieuwsgierig. (was = koppelwerkwoord; een beetje nieuwsgierig = naamwoordelijk deel van het gezegde)

(3a) Ik heb het boek gelezen en een antwoord op al je vragen. (fout)

(3b) Ik heb het boek gelezen. (heb = hulpwerkwoord van tijd)

(3c) Ik heb een antwoord op al je vragen. (heb = zelfstandig, overgankelijk werkwoord)

Bijzonderheid

De samentrekking Hier zet men koffie en thee is wel grammaticaal, hoewel koffiezetten in het hedendaags Nederlands als een eenheid (een scheidbaar samengesteld werkwoord) wordt beschouwd, maar thee zetten nog steeds als een combinatie van een overgankelijk werkwoord en een lijdend voorwerp. De betekenis van zetten is in beide gevallen gelijk ('bereiden').

Zie ook

Samentrekking (algemeen)

Samentrekking bij inversie
Samentrekking van de persoonsvorm
Tantebetjeconstructie

Naslagwerken

ANS (1997) , p.1582 of online via de E-ANS; Den Hertog (1973) , dl. 2, p. 35-36; Handboek Verzorgd Nederlands (1996) , p. 181-182; Stijlboek De Standaard (1997) , p. 165-166; Prisma Stijlboek (1993) , p. 298-299; Schrijfwijzer (1995) , p. 96